Giữa tháng 9, anh chủ một xưởng in ở Thủ Đức kể với chúng tôi rằng anh vừa nhận 4 bạn thử việc và thuê thêm 2 cộng tác viên thiết kế. Kế toán bảo cứ ký thử việc với khoán việc là khỏi lo bảo hiểm. Anh nghe thấy hợp lý nhưng vẫn lấn cấn. Câu hỏi thử việc có đóng BHXH không tưởng chỉ có hay không, thật ra phụ thuộc vào tờ giấy hai bên đã ký và cách công việc diễn ra hằng ngày.

Luật BHXH 2024 xác định người phải đóng theo cách nào

Từ ngày 1/7/2025, cách xác định đối tượng đã đổi khá nhiều so với trước. Tên hợp đồng không còn là thứ quyết định.

Nhìn vào bản chất, không nhìn tên hợp đồng

Điểm a khoản 1 Điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội 2024 quy định người làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn, hoặc xác định thời hạn từ đủ 1 tháng trở lên, thuộc diện đóng BHXH bắt buộc. Quy định này áp dụng cả khi hai bên thỏa thuận bằng tên gọi khác nhưng nội dung thể hiện việc làm có trả công, tiền lương và có sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên. Nói dễ hiểu, cơ quan BHXH sẽ xem người đó làm việc ra sao, không dừng ở dòng tiêu đề trên hợp đồng.

Ba dấu hiệu cần đủ

Một thỏa thuận bị coi là quan hệ lao động khi có đủ ba điều: có việc làm được trả công, có một bên quản lý và giám sát bên kia, và kéo dài từ đủ 1 tháng. Chấm công hằng ngày, làm theo giờ của công ty, nhận lương cố định mỗi tháng là những biểu hiện thường gặp nhất của sự quản lý.

Thử việc có đóng BHXH không

Đây là phần được hỏi nhiều nhất, và câu trả lời chia làm hai trường hợp.

Ký hợp đồng thử việc riêng

Khoản 5 Điều 3 Nghị định 158/2025/NĐ-CP nêu rõ người lao động làm việc theo hợp đồng thử việc theo quy định của pháp luật lao động không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc. Thời gian thử việc phải đúng giới hạn của Bộ luật Lao động: tối đa 180 ngày với người quản lý doanh nghiệp, 60 ngày với công việc cần trình độ cao đẳng trở lên, 30 ngày với trình độ trung cấp và 6 ngày làm việc với công việc khác.

Hợp đồng thử việc riêng và thử việc ghi trong hợp đồng lao động
Hợp đồng thử việc riêng và thử việc ghi trong hợp đồng lao động

Thử việc ghi trong hợp đồng lao động

Nếu công ty ký luôn hợp đồng lao động và ghi thời gian thử việc ở bên trong, người lao động thuộc diện đóng ngay từ ngày hợp đồng có hiệu lực. Nhiều doanh nghiệp chọn cách này cho gọn giấy tờ mà không để ý hệ quả. Chúng tôi không chắc cách nào tốt hơn cho mọi công ty: ký riêng thì tiết kiệm chi phí vài tháng đầu, ký gộp thì người lao động được tính thời gian đóng sớm hơn.

Cộng tác viên và khoán việc có phải đóng không

Nhiều người vẫn tin hợp đồng cộng tác viên, hợp đồng dịch vụ hay khoán việc là vùng an toàn. Sau khi luật mới có hiệu lực, niềm tin đó không còn đúng trong khá nhiều trường hợp.

Khi nào vẫn phải đóng

  • Cộng tác viên ngồi làm tại công ty, theo giờ hành chính.
  • Có chấm công, có người giao việc và duyệt từng phần việc.
  • Nhận một khoản tiền cố định hằng tháng, kéo dài từ đủ 1 tháng trở lên.

Gặp các dấu hiệu này, thỏa thuận rất dễ bị xác định là hợp đồng lao động mang tên gọi khác.

Khi nào không thuộc diện đóng

Trường hợp người nhận việc tự quyết định thời gian, địa điểm, cách làm, chỉ bàn giao sản phẩm và nhận tiền theo kết quả, đó là quan hệ dịch vụ đúng nghĩa. Hai bạn thiết kế của anh chủ xưởng in làm ở nhà, nhận tiền theo từng mẫu, thuộc nhóm này.

Hợp đồng cộng tác viên, khoán việc có sự quản lý giám sát phải đóng BHXH
Hợp đồng cộng tác viên, khoán việc có sự quản lý giám sát phải đóng BHXH

Các trường hợp khác hay bị bỏ sót

Ngoài thử việc và cộng tác viên, có hai nhóm kế toán hay quên khi lập danh sách.

Người làm bán thời gian

Luật BHXH 2024 đưa người làm việc không trọn thời gian vào diện đóng bắt buộc, nếu tiền lương trong tháng bằng hoặc cao hơn mức tiền lương làm căn cứ đóng thấp nhất. Người có lương tháng thấp hơn mức đó được khoản 5 Điều 3 Nghị định 158/2025 loại khỏi diện bắt buộc. Mức này được giải thích trong bài Mức đóng BHXH 2026 của doanh nghiệp và người lao động.

Bảng tra nhanh theo loại thỏa thuận

Loại thỏa thuận Đóng BHXH bắt buộc Điểm quyết định
Hợp đồng thử việc riêng Không Đúng thời hạn thử việc theo luật
Thử việc ghi trong hợp đồng lao động Có Hợp đồng từ đủ 1 tháng
Cộng tác viên, khoán việc có giám sát Có Trả công và chịu quản lý
Dịch vụ, khoán theo sản phẩm Không Tự chủ cách làm, trả theo kết quả
Hợp đồng dưới 1 tháng Không Chưa đủ thời hạn tối thiểu

Rủi ro khi xác định sai và việc nên làm

Xác định sai theo hướng nào cũng tốn tiền, nhưng sai theo hướng không đóng thì tốn hơn nhiều.

Truy thu và tiền chậm đóng

Khi thanh tra xác định một người lẽ ra phải tham gia, doanh nghiệp bị truy thu toàn bộ phần đóng của cả hai bên cho thời gian đã qua, cộng tiền chậm đóng 0,03% mỗi ngày. Cách tính cụ thể có ở bài Lãi chậm đóng BHXH: cách tính 0,03%/ngày và cách tránh.

Rà danh sách và báo tăng đúng hạn

Việc nên làm ngay là lập một bảng gồm tất cả những người đang nhận tiền hằng tháng từ công ty, kèm loại hợp đồng và cách họ làm việc. Ai có đủ ba dấu hiệu thì chuyển sang hợp đồng lao động và làm thủ tục theo bài Báo tăng lao động BHXH: hồ sơ, thời hạn, file đính kèm.

Tổng kết

Thử việc theo hợp đồng thử việc riêng thì không đóng BHXH bắt buộc, còn thử việc ghi trong hợp đồng lao động từ đủ 1 tháng thì phải đóng. Cộng tác viên và khoán việc được xét theo bản chất: có trả công, có quản lý giám sát và kéo dài từ 1 tháng là thuộc diện đóng, bất kể tên hợp đồng. Sau khi điều chỉnh danh sách, số phải nộp của công ty sẽ thay đổi, bạn có thể tra cứu số tiền nợ BHXH theo mã đơn vị tại tracuubhxh.vn để đối chiếu. Lưu ý tracuubhxh.vn là dịch vụ tra cứu hộ, không thuộc cơ quan nhà nước hay Cơ quan BHXH; với tình huống cụ thể, bạn nên hỏi cơ quan BHXH đang quản lý đơn vị.